Het Spaanse Hooggerechtshof heeft in zijn arrest nr. 975/2025 (beroep in cassatie 4579/2023) een belangrijk criterium op fiscaal gebied vastgesteld: wanneer een sanctie wordt vernietigd omdat de daaraan voorafgaande belastingaanslag om formele redenen ongeldig is verklaard, mag de Belastingdienst geen nieuwe sanctieprocedure starten over dezelfde feiten en tegen dezelfde belastingplichtige.
Met andere woorden: als een sanctie al is vernietigd omdat de belastingaanslag procedureel onjuist was (bijvoorbeeld omdat de bezwaren van de belastingplichtige niet in aanmerking zijn genomen of omdat er fouten waren bij de kennisgeving), kan de fiscus geen nieuwe sanctie opleggen op basis van de hernieuwde aanslag.
Het basisbeginsel: “non bis in idem”
De Hoge Raad herinnert aan het belangrijke beginsel “non bis in idem” (Latijn voor: niet twee keer voor hetzelfde). Dit beginsel bepaalt dat iemand niet twee keer gestraft mag worden voor dezelfde feiten, en dat er dus ook geen twee afzonderlijke sanctieprocedures mogen worden gestart over hetzelfde onderwerp. Dit betekent dat als een sanctie eenmaal is vernietigd wegens een formeel gebrek in de aanslag, er geen nieuwe sanctieprocedure kan worden gestart.
Wat de Hoge Raad heeft bepaald
De Hoge Raad was duidelijk: wanneer een aanslag wordt vernietigd wegens formele gebreken, vervalt ook de sanctie automatisch. Die sanctie verdwijnt uit de juridische werkelijkheid, alsof ze nooit heeft bestaan. Als de Belastingdienst opnieuw zou willen sanctioneren, zou dat een volledig nieuwe procedure vereisen en dat is precies wat door het beginsel non bis in idem wordt verboden.
Let wel: de Hoge Raad benadrukt dat dit niet geldt als de sanctie binnen dezelfde procedure wordt aangepast (bijvoorbeeld alleen het bedrag herzien). In dat geval is er geen sprake van een nieuw sanctieproces, en kan de sanctie wel worden gehandhaafd. Het onderscheid zit dus in de vraag of er een nieuwe procedure wordt gestart, niet alleen in het bestaan van een nieuwe sanctiebeslissing.
Praktische gevolgen voor belastingplichtigen
Dit arrest is zeer belangrijk, omdat het belastingplichtigen beschermt tegen meerdere pogingen van de fiscus om te sanctioneren na procedurele fouten. Concreet betekent dit:
- Als een sanctie vervalt door formele fouten in de aanslag, kan er geen tweede sanctie volgen, zolang daarvoor een nieuw proces nodig zou zijn;
- De fiscus kan de aanslag zelf wel herstellen, maar mag geen nieuwe sanctie opleggen over dezelfde feiten;
- Dit arrest versterkt de rechtszekerheid en voorkomt eindeloze vervolgingen van dezelfde belastingplichtige.
Conclusie
Het arrest van de Hoge Raad nr. 975/2025 bevestigt: er kan geen nieuwe sanctieprocedure worden gestart wanneer de eerste is vernietigd wegens formele fouten in de aanslag.
Dit is een belangrijke waarborg voor belastingplichtigen: de fiscus moet vanaf het begin correct handelen en de rechten van verdediging respecteren. Doet zij dat niet, dan kan zij haar fouten niet herstellen ten koste van de burger door nieuwe sancties op te leggen.
Selena Escandell Beutick